Travmatik beyin hasarı nedenleri

Travmatik beyin hasarı nedenleri
Travmatik beyin hasarı nedenleri
Share

Travmatik beyin hasarı en başta trafik kazaları olmak üzere yüksekten düşme, iş kazaları, darp üzere nedenlerle meydana gelmektedir. Artık ülkemizin günlük yaşantısına girmiş olan zelzele üzere doğal, bina çökmesi üzere doğal olmayan felaketler de travmatik beyin hasarına yol açmaktadır. Travmatik beyin hasarı, başın ani ve şiddetli bir biçimde bir objeye çarpması (araba camı, kalorifer, beton gibi) ya da bir objenin kafatasını delerek beyin dokusuna ziyan vermesi (kurşun, çivi gibi) sonucu ortaya çıkan beyin yaralanmalarıdır.

 

Rehabilitasyonu çok kahır, değerli ve uzun müddet alan travmatik beyin hasarının oluşmaması, en aza indirilmesi birincil emel olmalıdır. Toplumun, şoförlerin eğitilmesi, yolların kalitesinin artırılması, arabaların emniyet standartlarının yükseltilmesi, etkin trafik kontrolleri, şoför ve tüm yolcuların emniyet kemeri kullanmasının sağlanması üzere tedbirlerle travmatik beyin hasarı oluşumu azaltılabilir.

 

Travmatik beyin hasarı her yerde, her an ve herkesin başına gelebilir. Gençlerde ve bilhassa 15-25 yaş ortasında sıklığı en fazladır. Motorsiklet ve bisiklet kazalarında daha fazla görülür. Kask kullanılması travmatik beyin hasarı oluşumunu bedelli ölçüde azaltır.

 

Travmatik beyin hasarının akut devrinde vefat oranı yüksektir (% 50’den fazla). Tıp alanındaki gelişmelerin bu oranı giderek düşürmesi beklenir. Birinci yardım ve ağır bakım imkanlarının artması ile giderek daha fazla travmatik beyin hasarı ile karşılacağımızı ve TBH rehabilitasyonunun çözülmesi gereken büyük bir sorun olarak karşımıza çıkacağını söyleyebiliriz.

 

Beyin en bedelli, en narin, en karmaşık, en üstün organımızdır. Beyin hasarı oluştuğunda, akciğer, karaciğer hasarı ya da kemik kırığında olduğu üzere bir güzelleşme bekleyemeyiz. Birkaç saniye süren bir olay beynimizde yaptığı değişikliklerle yaşantımızı büsbütün değiştirebilir.

 

Travmatik beyin hasarı bilişsel işlevlerimizi etkileyebilir. Bellek, algılama, manaya, dikkat, sorun çözme, mantıklı düşünme üzere çok bedelli fonksiyonlarımızda değişiklikler, farklılıklar oluşabilir. Travmatik beyin hasarı fizikî sorunlara da yol açabilir. Kısmi felç, spastisite, istikrar ve ahenk bozukluğu, yutma zahmeti bizi şahsa bağımlı hale getirebilir.

 

Travmatik beyin hasarı davranış değişikliklerine de yol açabilir. Depresyon, kişilik değişiklikleri, saldırganlık, şiddet ve denetim kaybı sonucu etrafımızdaki insanların ve sevdiklerimizin ikileme girmelerine neden olabiliriz.

 

Travmatik beyin hasarının kıymetlendirilmesi

Travmatik beyin hasarının derecelendirilmesi ve prognozun tezi için skalalar mevcuttur. Bu değerlendirmeye nazaran düzgünleşme grubundakilerde travmatik beyin hasarı öncesi duruma dönmeyi engelleyen psikososyal bozukluklar görülebilir. Travmatik beyin hasarı sonrası oluşan amnezi de prognozu kötüleştirici bir gösterge olarak kabul edilmektedir.

 

Travmatik beyin hasarında kullanılan skalalar rehabilitasyon için kâfi hassaslıkta değildir. Kafatasının durumuna nazaran kapalı ve açık baş yaralanmaları biçiminde ikiye ayrılabilmektedir. Açık baş yaralanmalarında kafatasında kırık oluşurken kapalı travmalarda kırık oluşmaz. 15-24 yaş erkeklerde, riskli olduğu varsayılan hayat biçimlerine bağlı olarak, görülme mümkünlüğü yüksektir. 75 yaş üstü bireyler ise düşmeye bağlı travmalara daha çok maruz kalırlar. Ergen ve yetişkinler için en sık görülen sebep araba ve motosiklet kazaları ve şiddet içeren yanlışlardır. Mesleğe bağlı olarak da asker, polis üzere mesleklerde kurşun yaralanmalarına sıkça rastlanabilmektedir.

 

Bir yaşın altındaki bebeklerde en yaygın sebep fizikî istismar olabilir. Bilhassa oyun ya da ziyan verme gayeli çok şiddetli sallamalar beyin hasarlarına yol açabilmektedir. Biraz daha büyük okul öncesi çocuklarda düşme sonucu hasarlanmalara sıklıkla rastlanmaktadır. Beş yaş sonrasında ise yaya ya da bisikletli yaralanmalar artabilimektedir.

 

Travmatik Beyin Hasarı sonucu ortaya çıkan dilsel ve bilişsel problemler nelerdir?

Bu problemler şahıstan şahsa değişmektedir. Kişilik, yaralanma öncesi hünerler ve beyin hasarının şiddetine nazaran şahsî farklılıklar görülmektedir. Beyin hasarının tesiri yaralanmanın ivedilikle sonrasında en fazladır. Tekrar de TBH’nin kimi tesirleri yanlış anlaşılabilmektedir. Yeni hasarlanmış beyin dokusunda çoğunlukla şişlikler (ödem), ezikler ve yaralar mevcuttur. Bu tip hasarlar çoklukla kalıcı değildir; bu alanların fonksiyonları şişlik ve yaralar geçince geri gelebilir.

 

Bu yüzden, TBH sonrasındaki birinci haftalarda uzun-dönemli kahırların tam olarak sav edilebilmesi zordur. Buna karşın, küçük çaplı bir hasar bile kalıcı, uzun-dönemli problemlere neden olabilmektedir. Beynin hasar görmemiş alanları hasarlı alanların fonksiyonlarını öğrendikçe ve yerine getirmeye başladıkça gelişim gözlenebilir. Çocukların beyni yetişkinlere nazaran bu esnekliğe (plastisite) daha yatkındır. Bu sebeple tıpkı hasara sahip olan çocuklar yetişkinlere nazaran daha düzgün ilerleme gösterebilmektedirler.

 

Şuuru yerinde olan hastalardaki mümkün bilişsel sorunlar şu halde sayılabilir: Dikkat müddetinde azalma, niyetleri düzenlemede zorluk, unutkanlık, baş karışıklığı, bazen yeni bilgileri öğrenmede zorlanmalar, öteki insanların hareketlerini yorumlayamama, toplumsal durumlara uygun olmayan hareketlerde bulunma, sorun çözmede, karar vermede ve planlamada zorlanma.

 

Lisan sorunları da bilişsel sıkıntılar üzere ferdî farklılıklar göstermektedir. Lisanla alakalı sıkıntılardan kimileri şunlardır: Sözcük bulma zahmeti; düzgün cümle kuramama; uzun ve çoğunlukla kusurlu anlatımlar ya da açıklamalar; sözcükleri anlamada zorluk; latife ya da esprilerdeki farklı kullanımları, tabirleri, imalı kullanımları anlayamama; bazen kendi yanlışlarının farkında olmama ve buna bağlı olarak çabuk sonlanma; okuma ve yazma hünerlerinde gerileme; matematik hünerlerinde bozulma.

 

TBH olan bireylerde karşılaşılabilecek konuşmanın anlaşılırlığı ile ilgili badireler da gözlemlenmektedir. Olağandan yavaş, anlaşılmaz, ağızda geveleme halinde bir konuşma duyulabilir. Bunun sebebi konuşma organlarındaki kasları denetim eden beyin alanlarının hasarlanmasıdır. Bu tip bir konuşma bozukluğuna dizartri denmektedir. Dizartri ile ilgili daha detaylı bilgi “Motor Konuşma Bozuklukları” kısmında verilmektedir.

 

Travmatik Beyin Hasarı’nda müdahale formülleri

TBH geçiren bireylere öncelikle tıbbi müdahale gerekmektedir. Beyne ve bedenin geri kalanına oksijen dayanağı ve kâfi kan akışını sağlamak, kan basıncını denetim etmek önceliklidir. Röntgen, tomografi, MR üzere görüntüleme teknikleri TBH’li hastanın teşhis ve tedavisinin belirlenmesinde oldukça değerlidir. Hasarın görüntülenmesi ve tanılanması sonrasında gerekli tıbbi ve cerrahi müdahaleler yapılmaktadır.

 

Daha sonraki devirlerde hastaya uygun olan ferdî terapi programları düzenlenmektedir. Bu programlar, fizyoterapi, iş-uğraş terapisi, lisan ve konuşma terapisi, ruhsal ve toplumsal dayanışma biçiminde olabilmektedir.

 

Travmatik Beyin Hasarlarında lisan ve konuşma terapistinin rolü

Lisan ve konuşma terapisti öncelikli olarak mevcut durumun kâfi ve yetersiz olduğu alanların belirlenmesi ve uygun terapi programlarının planlanabilmesi için lisan ve konuşma değerlendirmesi yapmaktadır. Gerekli durumlarda bilişsel bir kıymetlendirme de uygulanabilir.

 

Şayet hastanede çalışan bir lisan ve konuşma terapisti varsa, kişi hastanede yatarken terapilere başlanabilir. Erken vakit terapilerde uyanıklık ve dikkate yönelik çalışmalara yer verilmektedir. Etraftaki bireyleri, bulunulan yer ve vakti fark etme, tanıma, kendisine söylenenleri manaya üzere irtibat için temel olan hünerler çalışılabilir. Şahısta konuşma anlaşılırlığı yahut yutma ile ilgili meseleler varsa oral-motor antrenmanlar yapılabilir.

 

Hastaneden çıktıktan sonraki devranda rehabilitasyonun asıl hedefi kişinin olabildiğince bağımsız bir formda hayatını devam ettirebilmesidir. Lisan maharetleri ile ilgili olarak, isteklerini uygun biçimde tabir edebilme (konuşma, jest ya da resimlerle), söylenilenleri manaya, konuşma içinde uygun sözcükleri hatırlama ve kullanma, gerektiği kadar okuma ve yazma üzere emeller lisan ve konuşma terapisi tarafından belirlenir ve detaylandırılır.

 

Lisan ve konuşma terapisti birebir vakitte bilişsel sıkıntılarla da ilgilenmektedir. TBH olan bireylerle en sık rastlanan sorun “unutkanlık” denilen bellek sorunlarıdır. Unutkanlık problemleri ve ne kadar güzelleşeceği de beyindeki hasarın derecesine nazaran değişmektedir. Bellekle ilgili olarak insan isimlerini hatırlama (eşinin ismi, anne-babasının ismi, ünlülerin ismi gibi), sık kullanılan objelerin isimlerini hatırlama (bardak, yatak, telefon, para gibi), olayların sıralamasını hatırlama (önce kalktım, sonra yüzümü yıkadım, sonra kahvaltı ettim gibi), genel bilgileri hatırlama (Türkiyenin başşehri neresidir, Cumhurbaşkanı kimdir, 23 Nisan ne bayramıdır gibi), şahsî bilgileri hatırlama (adres, telefon, meslek gibi) çalışmaları yapılmaktadır.

 

Travmatik Beyin Hasarı olan bireylerde ortaya çıkan değişiklikler

Hasarlanan beyin alanlarına bağlı olarak fizikî, davranışsal ya da zihinsel değişiklikler ortaya çıkabilmektedir. Birden fazla yaralanma, beynin küçük bir alanıyla sonlu olabilmektedir. Bu küçük hasar sıklıkla başın objeye çarptığı ya da objenin beyne girdiği yerde bulunmaktadır.

 

Bilhassa kapalı baş yaralanmalarında beynin çeşitli alanlarının etkilendiği yaygın hasarlar da görülebilmektedir. Bu yaygın hasarlanmalar beynin kafatası içinde geri ve ileri gidip gelmesine bağlı olarak ortaya çıkmaktadır. Frontal (ön) ve temporal (yan) loblar, münasebetiyle, konuşma ve lisan alanları çoğunlukla bu formda etkilenmektedir. Çoğunlukla lisan ve konuşma alanları hasarlandığından ekseriyetle münasebet zahmetleri ortaya çıkmaktadır. Öbür düşünceler ise şöyle sıralanabilir: ses bozuklukları, yutma zahmeti, yürüme, istikrar, ahenk, koku alma, bellek ve bilişsel marifetlerde yetersizlik.

 

Travmatik Beyin Hasarının Şiddeti

Travmatik beyin hasarı, beyindeki hasarın genişliğine nazaran ortaya çıkan belirtiler açısından hafif, orta ve şiddetli olarak derecelendirilmektedir. Hafif seviye hasarlarda, şuur kaybı olmayabilir ya da birkaç saniye/dakikalık kısa vadeli bir şuur kaybı olabilir. Baş ağrısı, baş karışıklığı, baş dönmesi, bulanık görme ya da göz yorgunluğu, kulak çınlaması, ağızda berbat bir tat, bitkinlik, uyku tertibinde bozulma, davranışlarda ya da ruh halinde değişiklikler ve hafıza, konsantrasyon, dikkat ve düşünme ile ilgili küçük meseleler yaşanabilir. Hafif baş travması geçiren birden fazla insan iyileşebilmektedir.

 

Orta ya da şiddetli hasarlarda da bu semptomlar görülebilmekle birlikte, bunlara ek olarak berbatlaşan ya da geçmeyen baş ağrıları, tekrarlayan kusma ya da mide bulantısı, havale ya da nöbetler, uykudan uyanamama, gözbebeklerinde genişleme, konuşmada anlaşılmazlık, kol ve bacaklarda güçsüzlük ya da hissizlik, ahenk kaybı ve artmış baş karışıklığı, huzursuzluk, tedirginlik, telaş, gerginlik üzere durumlar da gözlenebilmekte; birtakım hasarlar ise ölümcül olabilmektedir.

 

TBH’nin en sık görülen sebebi trafik kazalarıdır (sıklıkla otomobil, motorsiklet kazaları). Öteki sebepler ortasında, düşmeler, spor yaralanmaları, iş kazaları, şiddet olayları ve çocuk istismarı sayılabilir.

 

Spontan düzelme

Travmatik beyin hasarının akut devrinde yaşamsal kahırlar ön plandadır. Ancak, bu durum ileride oluşabilecek komplikasyonları önlemek açısından yapılması gerekenleri ihmal ettirmemelidir. Post-akut periyotta beyin dokusundaki ödemin ortadan kalkması ile medikal durum stabilize olur ve beyin dokusundaki spontan düzelme devam eder. Daha sonraki kronik periyotta ise düzelme santral hudut sistemi nöronlarında filizlenme ve yeni oluşan nöron irtibatları ile olabilir.

 

Araştırmalar nörolojik düzelmenin birçoklarının birinci 6 ay içinde en fazla olduğunu göstermiştir. Kimi araştırmacılar spontan düzelmenin 1 yıl içinde tamamlanacağına inanırken bunun 2 yıl yahut daha fazla sürebileceğini kabul edenler de vardır. Birtakım fonksiyonlar başkalarından daha evvel düzelir. Kalıcı bilişsel ve fizikî bozuklukları olan şahıslar de bile tekrar yetenekler geliştirilebilir.

 

Travmatik beyin hasarı sonrası ortaya çıkan problemler

Travmatik beyin hasarı baş çiftlerinde fonksiyon problemlerine, duyu ve motor bozukluklarına, spastisiteye neden olabilir. Mental disfonksiyon, davranış, kişilik, karakter değişiklikleri, konuşma ve irtibat sıkıntıları ortaya çıkabilir. Travmatik beyin hasarında kırıklar, erken mobilizasyon paraartiküler ossifikasyona neden olabilir.

 

Travmatik beyin hasarı sonrası epileptik atak görülebilir. Birinci iki yılda daha sıktır. Öte yandan antikonvülsif tedavi bilişsel fonksiyonu bozabilir. Rehabilitasyona olumsuz tesir yapabilir.

 

Travmatik beyin hasarının kronik periyodunda ağrılar ortaya çıkabilir. En sık olanı baş ağrısıdır. Daha sonra boyun, omuz ve bel ağrıları gelir.
Travmatik beyin hasarında anksiyete, depresyon sıktır. Ayrıyeten, dikkatte azalma, konsantrasyon meşakkatleri, kişilik değişiklikleri, aile ve arkadaş bağlarında zorluklar, mesleksel performansta düşüklük ve iş hayatında başarısızlık olabilir.

 

Travmatik beyin hasarı terapisi

Travmatik beyin hasarında hastanın rehabilitasyonu akut evrede başlatılmalıdır. Lakin yaşamsal sorunların varlığı ileride oluşabilecek komplikasyonların önlenmesi için çok gerekli olan kolay lakin tesirli tedbirlerin alınmasını göz gerisi ettirebilir. Eklemlerin pasif olarak hareket ettirilmesi eklem kontraktürlerini, hastanın iki saatte bir döndürülmesi bası yarası oluşumunu mahzurlar.

 

Tüm bu ve buna emsal nedenlerle, en baştan itibaren bir rehabilitasyon uzmanı ile çalışılması gereklidir. Böylelikle hem akut devirde ortaya çıkabilecek ve hastanın tüm yaşantısısnı etkileyebilecek komplikasyonlar önlenir, hem de hastanın bir rehabilitasyon kliniğine transferi için gerekli çalışmalar başlatılır.

 

Tıbbi taraftan stabilize olan hastalar daha ağır ve kapsamlı bir rehabilitasyon programına alınabilir. Akut devranda, hatta hasta komada iken başlatılan rehabilitasyon çalışmaları postakut ve kronik kısımlarda de devam eder ve bazen yıllarca sürebilir. TBH’nın rehabilitasyonu ağır bir eğitim ve öğretim ve tekrar her şeyin gözden geçirilmesi demektir. Şayet her istikametiyle hasta için oluşturulmuş bir rehabilitasyon programına alınmazsa hasta gösterebileceği performansın gerisinde kalır.

 

Rehabilitasyon interdisipliner olmalıdır. Hastanın kasvetleri çoktur ve bunlarla lakin bir grup başa çıkabilir. Bu takımın koordinatörlüğünü rehabilitasyon uzmanı yapar. Travmatik beyin hasarı uzun, ıstırap ve değerli bir süreçtir. Gaye, hastayı mümkün olduğu kadar bağımsız bir hale getirmek ve topluma dönmesini sağlamaktır. Bu emel uğruna süreç göze alınır.

 

Ağır travmatik beyin hasarılı hastaların mesane, barsak denetimi, bakım, beslenme, teneffüs, hijyen, mobilite, günlük ömür aktiviteleri üzere sorunları için uygun bir rehabilitasyon merkezinde rehabilite edilmeleri gerekir. Kapsamlı rehabilitasyon programlarının, deneyimli ve bilgili bir takımın bulunduğu merkezlerde sonuçların daha kâfi olduğu bildirilmiştir.

 

Birçok sorunu olan travmatik beyin hasarlı hastanın erken mobilizasyonu gerekir. Böylelikle immobilizasyonun kas atrofisi, bası yarası, osteoporoz, kontraktür, paraartiküler ossifikasyon üzere komplikasyonları önlenir. Travmatik beyin hasarında spastisite oluşabilir. Pasif eklem hareketini, aktif hareketi, hastanın uygun pozisyonlanmasını, bakımını, hijyenik çalışılmasını engelliyorsa, kontraktüre, idman sırasında ağrıya, neden oluyorsa tedavi edilmelidir. Tedavisinde medikal, fizikî, girişimsel ve cerrahi sistemler uygulanabilir.

 

Eklem kontraktürü oluşmussa, eklem hareket açıklığı idmanları, germe, cihazlama, cerrahi gerekebilir. Travmatik beyin hasarında kas kuvvetsizlikleri görülebilir. Kas kuvvetlendirme antrenmanları ile kaslar olağan kuvvetine getirilmeye çalışılır. İstikrar ve ahenk bozuklukları kelam konusu ise buna yönelik idmanlar yaptırılır. Ataksi pahalı hareket bozukluklarından biridir ve günlük hayat aktivitelerini engelleyebilir.

 

Ortez ve öbür yardımcı aygıtlardan yararlanılabilir. Beynimiz plastisitesi ile adaptasyon gösteren dinamik ve kusursuz bir organımızdır. Rehabilitasyon çalışmalarına kesinlikle karşılık verir. Lakin, travmatik beyin hasarının tartısı yaş, cinsiyet, hastalık öncesi durum, sosyoekonomik parametreler, bilişsel fonksiyonların durumu ve öbür işlevler son durumun belirlenmesinde etkilidirler. Klinik düzelme yavaştır ve kıymetlendirilmesi kolay değildir.

 

Tıbbi rehabilitasyonu çok niyet, kıymetli ve uzun süren travmatik beyin hasarında toplumsal rehabilitasyon yoluyla topluma kazandırma ve üretken bir kişi haline getirme daha da güç olabilir. Büyük bir çoğunluğu genç yaş kümesinde olan bu hastalar uygun bir rehabilitasyon programı ile bağımsız ve üretken bir yaşantıya geçebilir.

 

Ağır travmatik beyin hasarı olanlar bencil ve çocuksu bir kişilik kazanabilirler, bunların sabırlı, uygun ve müspet dayanak veren bir etrafa muhtaçlıkları vardır. Aile, arkadaş, etrafta bulunanlar ve nihayet tüm toplumun bu bireylerin ihtiyaçlarından haberdar olmaları ile gerçek rehabilitasyon sağlanabilir.

 

Travmatik beyin hasarı geçirmiş olanların mesleksel ve ekonomik rehabilitasyonları tamamlanıp, eski mesleklerine devam edemiyorlarsa, yeni bir meslek edindirilmeleri ve uygun bir işe yerleştirilerek, kendi kendine yeten, üretken bir yaşantı düzeyine getirilmeleri mümkün olmuyorsa rehabilitasyon başarılı sayılamaz. Toplumsal teminatı olmayan, ailesine dayanak olamayan bu şahıslarda ekonomik sorunlar en büyük telaş nedenidir.

 

Travmatik beyin hasarı olan hasta eksterne edilmeden evvel tüm bunlar düşünülmeli ve gerekli yönlendirmeler yapılmalıdır. Travmatik beyin hasarı olağandışı toplumsal ve uygun olmayan seksüel davranışlara da yol açabilir. Bazen saldırgan davranışlar gösterebilirler. Psikososyal rehabilitasyon en değerli ve en çok vakit alan kısım haline gelebilir.

 

Travmatik beyin hasarı olan lakin kâfi rehabilite edilmiş, öğrenme, hatırlama üzere bilişsel fonksiyonlarında sorun olmayanlar bağımsız hale gelebilirler. Lakin ağır travmatik beyin hasarı olanlar hayat uzunluğu bağımlı kalabilirler. Bu kategoriye giren hastaların ailelerinin dayanağa muhtaçlığı vardır. Meskende bakım hizmetlerinin sağlanabilmesi gerekir. Ayrıyeten, uygun rehabilitasyon merkezleri tarafından takip, gerektiğinde tekrar hospitalizasyon ve ömür uzunluğu takviye programları geliştirilebilir.