Esansiyel mikrobesin – çinko

Esansiyel mikrobesin - çinko
Esansiyel mikrobesin - çinko
Share

Çinko, tüm canlı organizmalar için gerekli olan ve beşerde çok sayıda biyokimyasal yolakta yer alan esansiyel bir mikrobesindir. Günümüzde besin takviyesi ismi altında çinko başta olmak üzere çok sayıda vitamin ve mineral kullanımı yaygınlaşmaktadır. Beraberinde Ocak 2020 tarihi itibarı ile Dünya’yı etkisi altına alan COVİT-19 pandemisi sebebi ile de çinko kullanımı son derece tanınan hale gelmiştir.

 

Demirden sonra en yaygın bulunan ikinci mineraldir. İnsan vücudunda toplam 2-3 gr olduğu varsayım edilmektedir. İnsan vücudundaki toplam turnoveri tamamıyla homeostatik kontrol altındadır ve çinkonun yaklaşık yüzde 57’si iskelet kasında, yüzde 29’u kemiklerde bulunur.

 

İnsan sıhhati için vazgeçilmez bir besin olan çinko, 300’den fazla metalloenzimde ve lipid, protein ve nükleik asit metabolizmasında misyonlu 2000 den fazla gen transkripsyonunda rol alır. Çinko kinaz, fosfataz ve membran kanal aktivitelerini regüle eden bir metal iyonudur. Çinkonun, patojenlere ve doku hasarına karşı doğal ve edinsel immun sistemin olağan fonksiyonu için esansiyel olduğu, özgür oksijen radikalerinin etkilerine karşı gözetici etkisi olduğu uygun bilinmektedir. Çinko eksikliğinde tümör süpresör proteini p53 azalır, oluşan DNA mutasyonlarının kansere yol açabileceği düşünülmektedir.

 

Çinkonun Metabolizması

Günlük çinko muhtaçlığı yaş, büyüme evreleri ve elementin bağırsaklar, safra kesesi, pankreas, böbrek ve ciltten olan kayıplarına bağlı olarak değmekle birlikte sağlıklı bir erişkinin günlük ortalama muhtaçlığı 10-15 mg/gün’dür. Esansiyel bir eser element olan çinkonun emilimi bağırsakta özellikle duedonumda faal olarak gerçekleşir. Azamî emilimi orta jejenum ve ileumda olur. Enterositler tarafından absorbe olan çinko kan dolanımına geçer. Çinkoyu hücre içine ve hücre dışına taşıyan özel çinko taşıyıcı proteinler vardır.

 

Çinko ve Antioksidan Sistem

Özgür radikalleri nötralize etmek için DNA replikasyonu, gen transkripsiyonu ve protein sentezinden sorumlu enzimler için bir katalizör misyonu gören çinko endojen antioksidan sisteme katılır. Hür yağ asitlerinin oksidasyonunu azaltarak da antioksidan aktiviteye sahiptir. Birçok antioksidan enzim de çinko içermektedir.

 

Çinko eksikliğinin sonuç etkisi, hudut hücrelerinde hasara yol açmak olabilir ve nörofibriller yumak ve plaklar gelişebilir. Ağır metallerin nörodejeneratif hastalıklardaki yeri son yıllarda artan sayıda çalışma ile gösterilmektedir. Çinko metal detoksifikasyonunda etkili mineraller ortasındadır. Çinko eksikliği Alzheimer Hastalığı ve demans gelişimindeki değerli sebeplerden bir olduğu üzerinde çalışmaların sayısı artmaktadır. Alzheimer hastalarında, beyin ve beyin-omurilik sıvısındaki çinko ölçüsünün düşük olması da bu çalışmaları desteklemektedir.

 

Çinko ve Kardiyovasküler Sistem

Çinko kardiyovasküler sistem için de değerlidir. Kardiyak hücrelerde, voltaj kapılı Ca kanallarından giriş yapar ve ekstrasellüler çinko ölçüsünün artışı, intrasellüler Ca ölçüsünü arttırarak kardiyak kontraktilite için değerlidir.

 

Çinko ve Gastrointestinal Sistem

İntestinal su ve elektrolit transportu, bağırsak fırçamsı kenar enzimatik fonksiyonları, bağırsak dokusunun tamiri, intestinal permeabilitenin güzelleştirilmesi ve gastrointestinal mukozal bariyerin sağlamlığı ve mikrofloranın istikrarı için çinko gereklidir. Çinkonun sağlıklı bir mikrobiyota ve alakalı olarak immun sistem için olan değerini gösterir.

 

Çinko ve Cilt

Deri ile birlikte çeşitli insan hastalıkları oluşumna Zn taşıyıcılarında mutasyonlar veyahut düzensizlik neden olur Çinkonun olağan cilt fonksiyonu için ehemmiyeti oldukça düzgün bilinmektedir. Yara güzelleşmesinde etkilidir. Tıpkı vakitte A vitamini sentezinde de misyonları vardır. Ek olarak, edinilmiş Zn eksikliği, beslenme eksiklikleri (akrodermatit enteropati, nekrolitik eritem, pellagra ve biyotin eksikliği), alopesi ve gecikmiş yara uygunlaşması ile ilgili birtakım hastalıkların gelişiminde derin rol oynar.

 

Çinko ve Endokrin Sistem

Çinkonun endokrin sistem üzerine olan etkisi en bilinen etkilerinden biridir. Pankreas islet hücrelerini antioksidan etkisi ile müdafaasının yanı sıra insülinin salgılanması için gerekli en kıymetli eser elementlerden biridir. Çinkonun diyabet hastalarında kan şekerini regüle edici etkisi etkisini pankreas beta hücrelerinde insülin sentezlenmesi, depolanması ve salınmasını uyararak gerçekleştirir.

 

Çinko erkek üreme hormonları, spermetogenez ve prostat fonksiyonları için oldukça değerlidir. Çinko eksikliği prostat büyümesini hızlandırabilir ve sperm sayısını azaltarak, erkekte infertiliteye neden olabilir.

 

Çinko ve İmmunite

CD4 ve CD8 T lenfositlerin aktivitesini arttırır; kemotaksis, adezyonu, monosit ve makrofajın aktivitesini ve fagositozu arttırır. NK’ların litik aktivitesini ve IFN-alfa üretimini arttırır. Çinko eksikliğinde proenflamatuar sitokinlerin üretimi artar. Adaptif bağışıklık karşılığı açısından, çinko eksikliği timik atrofiye ve bunu takiben T-hücresi lenfopenisine neden olur, ayrıyeten erken ve olgunlaşmamış B hücrelerinin azalmasına neden olur ve sonuç olarak antikor üretimi de azalır. Çinko, C vitamini üzere direkt antiviral etkinliğe sahiptir.

 

Çinko’nun Apopitoz İlgisi

Çinko protein, DNA ve RNA biyosentezinde nükleik asit metabolizmasında ve gen transkripsiyonlarında yer alır. Çinko eksikliğinde oksidatif tansiyonun artması ve apopitozun azalması, hücre hasarı, kontrolsüz hücre çoğalması ile çinko kullanımının kanser sistemindeki ehemmiyetini göstermektedir.

 

Doz ve Çinko İçeren Besinler

Cinsiyete ve yaşa göre değişkenlik gösterse de bebeklerde günlük olarak çinko muhtaçlığı 7 mg, çocuklardaki günlük çinko muhtaçlığı 11 mg, sağlıklı yetişkinlerdeki günlük doz aralığı 15-20 mg’dır.